Habtamu Girma
November 17 2019
Jigjiga, Ethiopia

---

---

How people perceive shape their outlooks. And it is their outlook that control their stand on any aspect of life.

The way people took a stand in turn determine the quality of their judgments. Hence, to shape the decision making behavior of people, what it takes is to manipulate their perception.

Someone’s perception can be manipulated to take him/her overoptimistic (enthusiastic) or pessimistic (stereotypic). In both states, the stands we hold or judgments we make are not evaluated or evidence based but driven by whims and emotions.

In Ethiopia, the political elites have been implementing their vested agenda by distorting the perceptions of the people on the ventures of politics. They have used various means and tools to achieve that.

Nowadays, they are using ‘political activists’ their means and the social media their tools. That is manifested on the way political activists behave on social media: disseminating fake news; distort information; misinforming the public; distorting realities on political happenings; and/or how activists try to let the public wrongly understand the political personality of their political leaders/government officials.

The way our elites distorted the fabric of decision making by wider public is upsetting the peace and lives of ordinary Ethiopians.

The dire consequence in distorting decision making behavior of Ethiopian populace on political businesses is as Albert Einstein once said it : “If you judge a fish by its ability to climb a tree, it will live its whole life believing that it is stupid.”

The way out is that every Ethiopian is required to liberate oneself from mind control by elites (via the so called political activists).

To that end, it takes for all of us to sense what our moment would be when someone judged us like how Albert Einstein described it. It takes to imagine how sad to be wrongly understood by others.

ሀብታሙ ግርማ (ጅግጅጋ ዩኒቨርሲቲ)

ማስታወሻ፦ ይህ መጣጥፍ በሕዳር 15 ቀን 2008 ዓ.ም፣ በአዲስ አድማስ ጋዜጣ ላይ ለንባብ በቅቷል። የጽሑፉ ዝግጅት በታሪካዊ መጻሕፍት እንዲሁም የማህበረሰብ ጤና ምርምር ውጤቶች የተደገፈ መሆኑ አንባቢ በጉዳዩ ላይ ጠቅለል ያለ ግንዛቤ እንዲይዝ ለማስቻል ነው።

የ20ኛው ክፍለ ዘመን የመጀመሪያ ሁለት አስርት ዓመታት ለመላው የዓለም ህዝብ የሰቆቃ ዓመታት ነበሩ፤ ምክንያቱ ደግሞ የወቅቱ ሃያላን መንግስታት በሁለት ጎራ ሆነው ጦርነት ውስጥ ገብተው ስለነበር ነው፡፡ እ.ኤ.አ ከ 1914 ዓ.ም እስከ 1918 ድረስ የዘለቀውና የ15 ሚሊዮን ሰዎችን ህይወት የቀጠፈው ይህ ጦርነት በታሪክ የመጀመሪያው የዓለም ጦርነት ተብሎ የሚታወቀው ነው፡፡ የጦርነቱ ማብቃት ሊታወጅ ጥቂት ሲቀረውና ዕልቂቱ ቆመ ሲባል ግን የዓለም ህዝብ ሌላ ፍዳ ማስተናገድ ግድ ሆነበት፤ በሰው ሰራሽ ችግሮች (በዋነኝነት በጦርነት) ተወጥሮ የቆየው መላው የአለም ህዝብ አሁን ደግሞ በእንፍሉዊንዛ በሽታ ከዳር እስከ ዳር ተጠቃ፡፡: በተለምዶ የእሰፓኒሽ ፍሉ ተብሎ የሚታወቀው ይህ ወረርሽኝ መነሻው ከወደ አሜሪካ እንደሆነ ይታመናል፡፡ ይህም እ.ኤ.አ በጥር ወር 1918 ዓ.ም በአንደኛው የአለም ጦርነት ማብቂያ ዋዜማ በጦርነቱ ለመካፈል የአሜሪካ ወታደሮች ወደ አውሮፓ ለመጋዝ ዝግጅት በሚያደርጉበት ወቅት ከተከሰተው ወረርሽኝ ጋር ይያያዛል፡፡ በካንሳስ በሚገኘው ፉንስተን የወታደራዊ ማሰልጠኛ ማዕከል የተቀሰቀሰው ወረርሻኙ በሶስት ቀናት ብቻ 45 ሺህ የሚሆኑ ወታደሮችን አጠቃ፤ ወታደሮቹ አትላንቲክን አቃርጠው አውሮፓን እንደረገጡ በሸታውም አውሮፓ ደረሰ፡፡ የእንፍሉዌንዛ በሸታው በአውሮፓ ለመጀመሪያ ጊዜ የታየው በፈረንሳይ ቢሆንም በጦርነቱ ምክንያት ፕሮፓጋንዳ መጠቀሚያ ይሆናል በሚል ወረርሽኙ ለህዝብ ሳይገለጽ ተደብቆ ቆይታል፡፡ በሽታው ይፋ የሆነው እ.ኤ.አ በህዳር ወር 1918 ዓ.ም በስፔን በሽታው ለመጀመሪያ ጊዜ መታየቱን ተከትሎ ነበር፡፡ ስፔን በጦርነቱ ተካፋይ አልነበረችምና በአገሪቱ የጦርነት ጊዜ ሳንሱር አልነበረም፤ በመሆኑም የበሽታው መስፋፋት ከፍተኛ የሚዲያ ሽፋን በማግኘቱ ወረርኙ እስፓኒሽ እንፍሉዌንዛ (ስፓኒሽ ፍሉ) የሚለውን ስያሜ አገኘ፡፡
የበሽታው ምልክቶች ሳል፣ ከፍተኛ ትኩሳት፣ ነስር፣ የጆሮና የአንጀት መድማት፣ ተቅማጥ፣ የአይን ማስለቀስ፣ ውጋት እንዲሁም ከፍተኛ ደረጃ ላይ ሲደርስ የአእምሮ ህመም ያስከትላል፡፡ በዚህም በሽታው ኮሌራ ወይም ፈንጣጣ በሽታዎች ጋር ተተቀራራቢ ምልክቶችን ስለሚያሳይ ብዙ ያምታታ ነበር፡፡ የበሽታው አስገራሚ ባህሪ አንድ ሰው በበሽታው በተጠቃ በአምስት ቀን ውስጥ ወይ ይሞታል አልያም ከበሽታው ሙሉ ለሙሉ ይፈወሳል፡፡ ይህም እንደ ግለሰቡ የበሽታ መከላከል አቅም ይወሰናል፤ ቫይረሱ የተፈጥሮ የበሽታ የመከላከል አቅምን የሚያዳክም ሲሆን ጠንካረ የመከላከል አቅም ያለው ሰው ከአምስት ቀናት በላይ መቃቃም ስለሚያስችለው በስድስተኛው ቀን ፈውስ ያገኛል፡፡
የበሽታው አማጪ ቫይረስ ባለመታወቁ መድሃትም ሆነ ማስታገሻ አልተገኘለትም(እ.ኤ.አ በ1933 ዓ.ም በእንግሊዛዊያን ሳይንቲስቶች እንደተረጋገጠው የበሽታው አማጪ ቫይረስ በሳይንሳዊው አጠራር H1N1 ተብሎ ይታወቃል፡፡)፡፡ በዚህም የበሺታውን ስርጭት ለማቆም አልተቻለም፡፡ በጥቂት ጊዜም ከአሜሪካ እስከ አውሮፓ፣ ከኤሺያ እስከ አፍሪካ፣ከአርክቲክ እስከ ፓስፊክ ደሴቶች ድረስ በከፍተኛ ፍጥነት ተዛመተ፡፡ በሽታው እንዲዛመት የአለም የወቅቱ ነባራዊ ሁኔታ ምቹ ሁኔታን ፈጥሮ ነበር፤፡ ይህም ወታደሮች ከአንዱ የአለም ክፍል ወደሌላው ለዘመቻ መንቀሳቀሳቸው ነበር፡፡ በዚህም አንድ ሶስተኛው የአለም ህዝብ በዚህ በሽታ እንደተያዘ ይነገራል፤ በበሽታው ከተያዙት ውስጥ ደግሞ ከ10 እስከ 20 በመቶ የሚሆት ለሞት ተዳርገዋል፡፡ሲኖ ባይሎጂካ የተሰኛ የህክምና ጥናት ማዕከል ባደረገው ጥናት መሰረት በአሜሪካ እስከ 28 በመቶ የሚሆነው ህዝባ በበሽታው ተጠቅቶ ነበር፤ 675 ሺህ ገደማ የሚሆነው ህዝባ ደግሞ በበሽታው ሞታል፡፡ ወረርሽኙ በህንድ የከፋ ነበር፤ መረጃዎች እንደሚጠቁሙት 17 ሚሊዮን ህንዳዊያን በበሽታው ህይወታቸውን አጥተዋል፡፡ በጃፓንም 23 ሚሊዮዮ ህዝቦችን ያጠቃው በሽታው 400 ሺህ ገደማ የሚሆኑትን ደግሞ ገድላል፡፡ እንግሊዝ ሩብ ሚለዮን፣ ፈረንሳይ ደግሞ 400 ሺህ ዜጎቻቸውን በበሽታው አጥተዋል፡፡ እ.ኤ.አ ከጥር ወር 1918 ዓ.ም እስከ ታህሰስ 1920 ዓ.ም በመላው ዓለም ተንሰራፍቶ የቆየው የእንፍሉዌንዛ ወረርሽኝ አንድ መቶ ሚሊዮን የሚጠጋ ህዝብ ፈጅታል፤ የማቾቹ ቁጥር እስከ 200 ሚሊዮን ይሆናል የሚሉ መረጃዎችም አሉ፡፡ የወረርሽኙን ጉዳት የከፋ ያደረገው አምራች ዜጎችን በከፍተኛ ሁኔታ ማጥቃቱ ነበር፡፡ በበሽታው ከሞቱት መካከል ዕድሜያቸው ከ25 እስከ 34 ዓመት የሆኑ ወጣቶች አብዛኛውን ድርሻ ይወስዳሉ፤ በመሆኑም በሽታው ካደረሰው ሰብዓዊ ውድመት ባለፈ ጥሎት ያለፈው ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ጠባሳ የከፋ ነበር፡፡
ወረርሽኙ በአፍሪካ በሁለት ዙር ነበር የታየው፤ የመጀመሪያው በፈረንጆቹ በ1918 ዓ.ም የጸደይና የበጋ ወራት ሲሆን ሁለተኛውና የከፋ ጉዳት ያደረሰው ደግሞ በበልግ ወራት የታየው ነበር፡፡ በሽታው ለመጀመረያ ጊዜ በአፍሪካ የታየው በወቅቱ የእግሊዝ ቅኝ ግዛት በነበረችው በሴራሊዮን ዋና ከተማ ፍሪታዎን ሲሆን በአጭር ጊዜ ወደሌሎች የአፍሪካ አገራት ተስፋፋ፡፡ ሚስተር መሪ (Murray) የተባሉ አጥኚ Global Pandemic በተሰኘ ጥናታቸው እንዳሰፈሩት የበሽታው ስርጭት ከሰሃራ በታች በሚገኙ አገራት ላይ ሰፊ ነበር፤ በክፍለ አህጉሩ የተከሰተው የሞት መጠን በመላው ዓለም በበሽታው ከተከሰተው ሞት ውስጥ የ29 በመቶ ድርሻ አለው፡፡ በተለይም በምዕራብና ደቡባዊ አፍሪካ ጥፋቱ የከፋ ነበር፤ በጋና እስከ መቶ ሺህ ዜጎች እንዳለቁ ይገመታል፤ በምስራቅ አፍሪካም ቀላል የማባል ቁጥር ላቸው ዜጎች ህይወታቸውን አጥተዋል፤ በእንግሊዝ ሶማሊ ሰባት በመቶ የሚሆኑ ህዝቦች በበሽታው ሲሞቱ፣ በኢትዮጵያም ከአርባ ሺህ በላይ ሰዎች በቫይረሱ ሳቢያ ህይወታቸውን አጥተዋል ፡፡
ከሰብዓዊ ውድመቱ ባለፈ ወረርሺኙ በአፍሪካ ከባድ ኢኮኖሚያዊ ቀውስ አስከትላል፡፡ በጊዜው አጠራር ደቡብ ሮዴሺያ (የዛሬዋ ዚምባብዌ) አምራች የሰው ሀይል በበሽታው በመያዙ የወርቅ ማውጫ ማዕድናት እንዲዘጉ ሆኖ ነበር፤ በዚህም በማዕድን ዘረፉ ላይ የተንጠለጠለው የአገሪቱ ኢኮኖሚ ክፉኛ ተጎዳ፡፡ ወረርሽኙ በማላዊና በዛምቢያም ያደረሰው ኢኮኖሚያዊ ኪሳራ ከፍ ያለ ነበር፡፡ በናይጀሪያም፣ በተለይ በደቡባዊ የአገሪቱ ክፍል በሽታው የከፋ ጥፋት በማድረሱ ተጠቅቶ ምርት በማሽቂልቆሉ ቀድሞ ለምግብነት የመይወውለው ካሳቫ ለምግብነት መዋል የጀመረው የወረርሽኙ መቀስቀስን ተከትሎ ነበር፤ በአነስተኛ ጉልበትና ብዙም ልፋት የማይጠይቀው ካሳቫ ተመራጭ ምግብ ስለነበር በጊዜው በስፋት መመረት ጀመረ፡፡
የ1918ቱ የእንፍሉዌንዛ ወረርሽኝ በአፍሪካ ያስከተለው ማህበራዊ ቀውስ ቀላል አልነበረም፡፡ በሽታው ዘር፣ ቀለም፣ ሀይማኖት፣ የኢኮኖሚ ደረጃን ሳይለይ ሁሉንም ሰው የሚያጠቃ ቢሆንም ቅኝ ገዢዎች በሽታው ከጥቁር ህዝቦች የመጣ እንደሆነ በማናፈስ የዘር መድልዖ ለድረግ ተጠቅመውበታል፡፡ ይህ ችግር በተለይም በደቡብ አፍሪካ የጎላ ነበር፤ በዚህም ነጮችና ጥቁሮች ማንኛውንም ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴዎችን በአንድ ላይ እንዳያደርጉ የሚደነግግ አዋጅ እንዲጸድቅ ተደረገ፡፡ በቦትስዋናም በሽታው በርካታ ህጻናትን ወላጅ አልባ አድርጋል፡፡ በጋና የሆነው ደግሞ ትንሽ ለየት ያለ ነበር፤ በሽታው ተንሰራፍቶ በርካታ ሴቶች በመጠቃታቸው ከነባራዊው የጋናዊያን ባህልና ወግ ባፈነገጠ መልኩ ባሎች የሴቶች ድርሻ ተደርጎ ይወሰድ የነበረው የቤት ውስጥ ስራዎች መስራት ግድ ሆነባቸው፡፡ በዚህም ወንዶች ወደ ማዕድ ቤት ገብተው በቆሎ መፍጨት፣ ምግብ ማብሰል የመሳሰሉትን ስራዎች ይከውኑ ጀመር፡፡
በኢትዮጵያ በሽታው የታየው የመጀመሪያው የበሽታው ምልክት በዓለም ላይ ከታየ ከአስር ወር በሃላ በህዳር ወር 1911 ዓ.ም ነው፡፡ ከጥቂት ወራት ቀደም ብሎ በሽታው መግባቱ አይቀርም በሚል ለቅድመ ትንቃቄ ስራዎች ለመስራት የሚያስችል ስራ እምብዛም ነበር፡፡ በዚህ ረገድ ሊጠቀስ የሚችለው በኢትዮፕያ የኢጣሊያ ቆንሰላ ያደረገው ነገር ነበር፡፡ የታሪክ ምሁሩ ፕሮፌሰር ሪቻረድ ፓንክረስት እ.ኤ.አ በ1990 ዓ.ም ባሳተሙት An Introduction to the Medical History of Ethiopia በሚለው የምርምር ስራቸው እንደጻፉት በሽታው በውል ያልታወቀ ነበርና ምናልባትም የፈንጣጣ በሽታ ይሆናል በሚል በወቅቱ በኢጣሊያ ቆንስላ ትብብር በሀምሌ ወር 1910 ዓ.ም አስር ሺህ ዶዝ የፈንጣጣ ክትባት ወደ ኢትጵያ እንዲገባ ተደርጎ ነበር ፡፡ የሆነው ሆኖ ከዘመናዊ የህክምና ጋር ለማይተዋወቀው የኢትዮፕያ ህዝብም ወረርሽኙ ታላቅ መቅሰፍት ነበር፡፡ በሽታው ከቁጥጥር ውጭ ወጥቶ በመላው አገሪቱ ከባድ ዕልቂት ማስከተል ጀመረ፡፡ በተለይም ታላላቅ ኢትዮጵያዊያን በቫይረሱ መያዛቸውን ተከትሎ መረበሽን ፈጥሮ ነበር፡፡
በበሽታው ከተጠቁ ታላላቅ የዘመኑ ሹመኞችና የቤተ መንግስት ሰዎች መካከል ራስ ተፈሪ መኮንን (ቀዳማዊ ሀይለ ስላሴ) እና ባለቤታቸው ወ/ሮ አቴጌ መነን አስፋው ይገኙበታል፡፡ እንዲያውም የራስ ተፈሪና ቤተሰቦቻቸው ሀኪም የሆኑት ሊባኖሳዊው ዶክተር አሳድ ቼይባን ራሳቸው የበሽታው ተጠቂ ነበሩና የራስ ተፈሪን ቤተሰብ የሚያክም ጠፍቶ እንደነበር የታሪክ ድርሳናት ያወሳሉ፡፡
ከህዳር 7 እስከ ህዳር 20 1911 ዓ.ም ለአስራ አራት ቀናት ገደማ የቆየው በሽታው በህዳር ወር የተከሰተ በመሆኑም ህዝቡ የህዳር በሽታ እያለ ይጠራው ጀመር፡፡ ብላቴን ጌታ መርስዔ ሀዘን ወልደቂርቆስ የሃያኛው ክፍለ ዘመን መባቻ በተሰኘው መጽሀፋቸው እንዳሰፈሩት ወረርሽኙ እስከ አርባ ሺህ ኢትዮጵያዊንን ለሞት ዳርጋል፤ በአዲስ አበባ ከተማ ብቻ ዘጠኝ ሺህ ዜጎች በበሽታው ሞተዋል፡፡ በተለይም ህዳር 12 ቀን 1911 ዓ.ም በርካታ ኢትዮጵያዊያን የሞቱበት በመሆኑ ቀኑ በጽዳት ዘመቻ እንዲደረግ በአዋጅ ተነግሮ ስለነበር፣ ከዚያ በሃላ ባሉት ዓመታት ይህ ነገር እንደባህል ተወስዶ በየዓመቱ ህዳር 12 ቀን የጽዳት ዘመቻ ይደረግ ጀመር፤ ይህም በተለምዶ ህዳር ሲታጠን የምንለው ነው፡፡
ዶ/ር እናውጋው መሃሪ ፣ዶ/ር ክንፈ ገበየሁ እና ዶ/ር ዘርጋባቸው አስፋው የተባሉ የህክምና ባለሙያዎች በጋራ ያሰናዱትና በ2013 እ.ኤ.አ የታተመው The Manual of Ethiopian Medical History ላይ እንደሰፈረው የ1918ቱ የእንፍሉዌንዛ ወረርሽኝ ክትባት ለመጀመሪያ ጊዜ የተገኘው በአሜሪካን አገር የቫንደርቢልት ዩኒቨርሲቲ (Vanderbilt University) ምሁራን ሲሆን ወቅቱም በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት ነበር፡፡ ከዚያ በሃላ ባሉት ዘመናት በየጊዜው የተሻሻሉ ክትባቶች በምርምር ተገኝተዋል፡፡ በ1918 ዓ.ም እንደተከሰተው እንፍሉዌንዛ በወረርሽኝ መልክ ተከስቶ ባያውቅም ዛሬም ድረስ ግን የሰው ልጆች የጤና ፈተና መሆኑን አላቆመም፡፡እ.ኤ.አ በ2012 ዓ.ም ብቻ በመላው ዓለም አምስት መቶ ሺህ ሰዎች በበሽታው ህይወታቸውን አጥተዋል፡፡ በዘርፊ የተደረጉ ጥናቶች እንደሚጠቁሙት የእንፍልዌንዛ ክትባቶች የዋጋ ውድነት መፍትሄ ካላገኘ፣ ህዝቡ ስለ በሽታው በቂ ግንዛቤ ማስጨበጫ ካልተሰጠ፣ መንግስታት በሽታውን ለመከላከል ከፍ ያለ ትኩረት እስካልሰጡ ድረስ በእንፍሉዌንዛ ምክንያት የሚከሰተውን ሞት መቀነስ አዳጋች ነው፡፡

Habtamu Girma Demiessie, Assistant Professor of Economics at Jigjiga University

Abiy Ahmed(PhD) clinched the Chief Executive position of the country a year and a half ago. He was a new face in the Ethiopian political scene. But he had developed his leadership qualities behind the scenes. Though he is relatively young, he already has more than twenty years of public service as a soldier, cybersecurity officer, a bureaucrat and as a minister.
Abiy`s inaugural speech in the Ethiopian Parliament that was televised live to the public was well received. It was a reminder that he cleverly identified and well understood the breadth and width of problems Ethiopia was facing. He identified the problem of state governance in Ethiopia as the cumulative effect of interventions focused on short term solutions rather than policies that focus on healing the root causes. He located underutilization of resources and disguised unemployment in the realm of human capital. He underscored that project management issues in mega state projects are chronic problems that needed to be tackled right away.

Though this raised expectations, at the same time, it also sowed seeds of doubt whether Abiy will be capable and committed enough to address those problems. The 18 months of his rule has shown the leader is not only able to sort out problems, but also committed to resolving them.
The first three months of his power were spent in trying to heal old wounds and narrow the polarisation in Ethiopian politics. He reached out to communities in all corners within Ethiopia and abroad. Because of these activities in the first few months of coming to power, he became very popular.
Many even dubbed him as the messiah that is going to solve all the problems of the past – from poverty to internal displacement to mass communal violence that has taken the lives of many.
But as time passed through, things began to change quickly, with popular views on Abiy beginning to change. The applaud started turning into gross condemnation, where a sizable portion of the populace began unfounded criticisms, if not a hostile attitude towards the leader. In many cases, the elite group has been blaming Abiy`s administration without concrete evidence.
But while his popularity was beginning to decline at home and he was facing increasingly stern criticism, the Nobel prize committee surprised everyone by awarding him the Nobel Peace Prize. That was mainly for his effort to bring peace between Eritrea and Ethiopia. His peace initiatives in other neighbouring countries were also recognised as well as the reforms he had initiated at home.
However, for the most part, most of his success is in foreign relations so far. The situation at home has proved to be more challenging. He seems to be more popular on the international scene than domestically.
The international community seems to be willing to give his governing philosophy, Medemer, a chance. They seem to be more willing to believe it can address the multitudes of problem Ethiopia is facing. The governance principle of Abiy is focused on the importance of optimising the potential of his country from the immense natural resources, a rising stockpile of human capital and rich social capital.
Medemer is based on the importance of resurrecting mindsets from all sources of negative energy: hate, animosity, revenge mentality.
The steps that need to be taken going forward are actions towards healing the fractures of Ethiopian political culture. A typical feature of Ethiopian political culture is a lack of a history of resolving differences through dialogue, on give and take principle. Sadly, in Ethiopia resolving political differences has been through political playoffs. Abiy has inherited this political culture. And his grand political project is to build a political system that heals the ills of this culture.
So far, key legal and institutional arrangements were made to achieve that. One such move was the refurbishment of the national electoral board of Ethiopia in a way that better insulate it from political interferences. The national reconciliation commission has also been formed, aimed at addressing the discontent some groups feel from whatever injustices in the past.
Of course, there are many challenges remaining that Abiy has inherited from the past. All these problems are not going to be solved overnight. But it has to be started somewhere and he has started that journey.
The world seems to have understood this and wants to encourage it further. That explains the awarding of the Nobel Peace Prize. The prize is not just a personal reward for the Ethiopian Premier. It also gives hope that every one of us that believe in love, peace and reconciliation have a place in today’s turbulent times when leaders in all corners voice out against those essential values of humanity.
For Ethiopians though, it seems like there is a reluctance to appreciate the achievements of their leader. The vocal critics of Abiy often raise the prevailing instabilities in different parts of the country. But, it is unfortunate that they fail to see that those problems are results of a political decay accumulated in the past three decades.
My message to fellow Ethiopians is that while it is right to be vigilant, so Abiy may not get out of his line of promises, we have to understand mistakes are inevitable in the process of any work. Ethiopians have to stand with the prime minister to minimise the mistakes and maximise the benefits of the process of change that we are all are desperate about. Let us not look at Abiy, but let us look at where he is looking.

Where are Oromo Values? Where is Justice of Abaa Gada?

---

Habtamu Girma
October 26 2019
Jigjiga, Ethiopia

---

As Aboy Sebhat Negga recently spoke to BBC Amharic, it is shown easier to defeat the force that brought a change than triggering secession of Tigray state.

Indeed, the youth that sacrificed to this change are being used a fuel and die again for the revert back of the old days.

How on earth one can die twice, first as reformist force and second as anti-reformist force. This is a problem the Oromo youth has to answer today. If one may not to fear any, but fear of God is for all.

As far as I understand, diversity is endemic to the Oromos. Millions of Ethiopians from every ethnic (religious) diversities have been living in the Oromo lands in peace, prosperity and dignity. This old tradition of peaceful co-existence has lived even in those tragic & bloody three years of Qeerroo struggle.

The Qeerroo has shown a new form of struggle, a peaceful struggle to bring political revolution. In those times, no any ethnic group attacked in Oromia. But, today, when the youth struggle is taking a shape with Abiy Ahmed goverin peace nment installed, why the youth unable to preserve their good records? I don’t know!

The answer is up to the Qeerroo themselves.

In my part, this is a message I can convey to Qeerroo:

Never forget that OLF and the century old Oromo Struggle has culminated in 1995 by horrific incidents (the likes of Bedeno incident) that were politically motivated! The end goal was to put the Oromo causes off from the political plays.

The youth of Oromo has to take a fair fetch of memory from recent history.

The Qeerroo was heroic for its peaceful struggle. The youth should move on that! They should stop playing for the enemy.

For a while, I ask these questions for my fellow Oromo brothers and sisters:

Where is Gada system? Where is Oromo values? Where is Oromo Sera (law)? Where is the rule of Abaa Gadas? Where is rule of God (Allah)?

I am so sorry for those who are kidding on the bloods of innocents. We wait justice not from Abiy or his government; but Almighty God will have an answer.

I AM HEART BROKEN! I FEEL HELPLESS!

May God rests the soul of martyrs in Peace!!!

Habtamu Girma
October 11, 2019
Dire Dawa, Ethiopia

I am delighted for the 2019 Noble Peace Prize goes to a world class mind and leadership personality, my Prime Minister Dr. Abiy Ahmed

The News from Oslo, Norway heralding Abiy Ahmed (PhD) a Nobel Laureate is not just a personal reward for Ethiopian Premier, but also hope for every one of us that tones of love, peace and reconciliation have a place in today’s turbulent world when leaders in all corners voice out against those essential values of humanity.

Thank you Dr. Abiy for assuring positive energy has still a place when negative energy is on the edge of possessing the world populace.

ሀብታሙ ግርማ

ይህ መጣጥፍ የስነ ጽሁፍ ሰዎች እና ስራዎቻቸው፡ ልቦለድ፣ የተውኔት ድርስት እና ጋዜጠኝነት በኢትዮጵያ (1850-1960 ዎቹ) ከተሰኘው መጽሐፍ የተወሰደ ነው፡፡ መጽሐፉ በ2011 መስከረም ወር ለህትመት የበቃ ነው፡፡
አለቃ ታዬ ገብረ ማርያም በዘመናዊ የኢትዮጵያ አገረ ግዛት ግንባታ መባቻ ወቅት በተራማጅ አስተሳሰባቸውና በሀይማኖታዊ አስተምህሮታቸው ጎልተው የሚነሱ የስነ ሃይማኖት (theology) ምሁርና የታሪክ ጸሃፊ ነበሩ፡፡ በዚህች አጭር መጣጥፍ የእኚህን አንጋፋ ሰው የህይወት ታሪክ በአጭሩ ለማስቃኘት እሞክራለሁ፡፡ በህይወት ጉዛቸው ትርክት የወቅቱን የኢትዮጵያ የፖለቲካ ከፍታና ዝቅታ ለማስቃኘት እሞክራለሁ።

አለቃ ታዬ ገብረ ማርያም (1853 – 1916 ዓ.ም) ከቀደምት ኢትዮጵያዊያን ምሁራን አንዱ የሆኑት አለቃ ታዬ ገብረ ማርያም ህዳር 21 ቀን 1853 ዓ.ም በወቅቱ አጠራር በጌ ምድር አገረ ግዛት፣ ከምከም ቃሮዳ፣ ይፋግ በሚባል ቦታ ተወለዱ፡፡ በግብርና ስራ የሚተዳደሩት አባታቸው የትምህርትን ጥቅም ጠንቅቀው የተረዱ ነበሩና ልጃቸው ገና አፍ መፍታት ሲጀምር ከፊደል ገበታ እንዲተዋወቅ ወደ ትምህርት ቤት አስገቡት፤ የወላጆቻቸው እንክብካቤ ግን ብዙም የዘለቀ አልነበረም፤ እናታቸውን በህጻንታቸው ያጡት አለቃ ታዬ አባታቸው ጥለዋቸው ወደ ሸዋ ክፍለ አገር በመሰደዳቸው አጎታቸው ይኖሩበት ከነበረው ትግራይ እንዲሄዱ ሆነ፡፡ እዚያ ሲደርሱ ግን አጎታቸው ወደ ህንድ አገር እንደሄዱ ስለተነገራቸው ወደዚያው መሄድ አለብኝ ብለው ጉዟቸውን በመርከብ ለመጀመር ወደ ቀይ ባህር ዳርቻዋ ምጽዋ ከተማ አመሩ፤ ነገር ግን ውጥናቸው እንዳሰቡት ሳይሆን የህይወት ጉዟቸውን በሌላ አቅጣጫ የቀየረ ሆነ። በምጽዋ ምንም ዘመድም ሆነ የሚያውቁት ሰው ያልነበራቸው አለቃ ታዬ እንደ ቤተሰብ ሰብስቦ ሊያስተምራቸው የስዊድሽ ሚሽነሪ ት/ቤት ፈቀደ።
የስዊድን ሚሽነሪ ትምህርት ቤት በአለቃ ታዬ ህይወት ውስጥ ትልቅ ቦታ አለው፤ በትምህርት አቀባበላቸው ፈጣን እና አይነግቡ ነበሩና የትምህርት ቤቱ ዲሪክተር የነበሩት ሊንዳሃል የቅርብ ረዳታቸው እንዲሆኑ አቀረቧቸው፤ በዚህም ቅዱሳን ጥንታዊ መጻህፍትን በመተርጎሙ ስራ ላይ የያኔው ወጣት ታዬ በትጋት ተሳትፈዋል።
አለቃ ታዬ መንኩሉ ከሚባለው የሚሽነሪ ትምህርት ቤት ሳሉ ለሀገረኛ መጽሃፍትና ለኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን የትምህርት ስርዓት የተለየ ፍቅር ነበራቸው፡፡ ጥንታዊ መጻህፍትንም እያደኑ አብዝተው ይመራመሩ ነበር፤ ነገር ግን መጻህፍቱ በግእዝ ቋንቋ የተጻፉ በመሆናቸው የግዕዝ ቋንቋን ማወቅ ይጠበቅባቸዋል፤ እናም በ1875 ዓ.ም ወደ ትውልድ መንደራቸው ተመልሰው ግዕዝ ትምህርት ቤት ገቡ፤ ከሁለት ዓመታት በኋላ ትምህርታቸውን እንዳጠናቀቁ በጌ ምድርን ለቀው ወደ ምጽዋ አቅንተው በመምህርነት፣ በአስተርጓሚነትና በወንጌል ሰባኪነት አገልግለዋል።
የምእራቡን ክርስትና አስተምህሮ እና የአውሮፓን ባህል መሰረት አድርጎ የተቀረጸውን መንፈሳዊ የትምህርት ስርዓት በአንድ በኩል፣ እንዲሁም ከታላላቅ የኦርቶዶክስ ተዋህዶ አድባራትና ገዳማት የምስራቁን የክርስትና አስተምህሮ በጠለቀ ሁኔታ መርምረዋል፤ ያገኙትን መንፈሳዊ ዕውቀት ለህዝብ ለማስተላለፍም ‹መጽሀፈ ሰዋሰው› የሚለውን መጽሃፋቸውን አደራጅተው ነበር።
አለቃ ታዬ ከአስራ ሶስት ዓመታት በኋላ በ1890 ዓ.ም ወደ ትውልድ አገራቸው በጌምድር ተመልሰው ወንጌልን ሊሰብኩ፣ በዚያውም የቅኔ ትምህርታቸውንም በበጌ ምድር ዙሪያ በሚገኙ ታላላቅ ገዳማት ሊከታተሉ መጡ።
አስተምህሯቸው ግን የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቀኖናን የሚቃረን ነው በሚል ከህዝብ ውግዘትን አስነስቶባቸው ነበር። ማህበራዊ መገለል፣ ብሎም አካላዊ ጥቃት ተደጋግሞ ደርሶባቸዋል፡፡ የበጌምድር አውራጃ ኦርቶዶክስ ሀይማኖት አባቶችና ካህናት ከሰዋቸውም ነበር፤ በዚህም የአውራጃው ገዢ ከነበሩት ከራስ መንገሻ አቲከም ዘንድ ቀርበው ሀይማኖታዊ አቋማቸውን እንዲገልጹ ተደረገ፡፡ በሸንጎው ላይ አለቃ ታዬ ባንድ ጎን፣ ከሳሾቻቸው ደግሞ በሌላ ሆነው ለረጅም ሰዓታት ተከራከሩ፤ ራስ መንገሻ አቲከምም የአለቃ ታዬን ሀሳብ ይበልጥ ገዢ ሆኖ ስላገኙት የሙግቱን የአሸናፊነት ፍርድ ሰጧቸው።
ይህ የአለቃ ታዬ አሸናፊነት ሙግቱን ከመርታትም ባለፈ ትርጉም ነበረው፤ አጋጣሚው ከኦርቶዶክስ ቤተ ክርቲያን ሊቃውንት ጫና ለጊዜውም ቢሆን እፎይታን ለማግኘታቸው ምክንያት ሆናል። እንዴት? በክሱ ሰበብ ራስ መንገሻ አቲከምን አግኝተዋል፤ በአጭር ጊዜም ጥሩ ግንኙነት መስርተው ነበርና አለቃ ታዬ የሚደርስባቸው መገለልና መድልዖ የኢትዮጵያ ንጉሰ ነገስት መንግስት እንዲያውቀው ሆኗል። ራስ መንገሻ አቲከም አለቃ ታዬን ደብዳቤ አስይዘውና አሽከራቸውን እንዲያጅቧቸው አድርገው ወደ ዳግማዊ ምኒልክ ሰደዷቸው።
በጊዜው የአጼ ዮሐንስ የልጅ ልጅ የሆኑት ራስ ስዩም መንገሻ በአጼ ምኒልክ መንግስት ላይ ሸፍተው ነበርና በራስ መኮንን የተመራ ጦር ወደ ሰሜን ዘምቶ ነበር፤ ምኒልክም የጦሩን ሁኔታ ለመከታተል ደነባ አካባቢ ተገኝተው ነበርና አለቃ ታዬን ያገኟቸው በዚያው ነበር፤ አመለካከታቸውን በተመለከተም እንዲገልጹላቸው አድርገው ነበር፤ ዳግማዊ ምኒልክ መጽሀፈ ሰዋሰው የተሰኘውን መጽሃፋቸውን ቀደም ብለው አንብበው ስለነበር በአለቃ ታዬ አለማዊም ሆነ መንፈሳዊ ልህቀት ተደንቀው ነበር፤ ነገር ግን መንበራቸውን የሚያናጋውን የራስ ስዩም መንገሻ መሸፈት መፍትሄ የሚሰጡበት ወሳኝ ወቅት ስለነበር ሸዋ ከቤተ መንግስታቸው ዘንድ ቀጠሮ ይዘው ለጊዜው ደግሞ ወደ ትውልድ ቀያቸው ሲመለሱ ሊደርስባቸው የሚችልን መገፋት ይጠብቃቸው ዘንድ ደብዳቤ አስይዘው ሸኟቸው፡፡ ደብዳቤው እንዲህ ይነበባል፦
ሞአ አንበሳ ዘእምነገደ ይሁዳ ዳግማዊ ምኒልክ ሥዩመ እግዚአብሔር ንጉሰ ነገሥት ዘ ኢትዮጵያ፤ አለቃ ታዬ ገብረ ማርያም የሚባል ሰው ምጽዋ የነበረ፣ ሃይማኖቱን እኛ መርምረነዋልና ማንም አንዳች አይበለው በሃይማኖት ነገር።
በኅዳር 6 ቀን 1891 ዓ.ም በወረኢሉ ከተማ ተጻፈ።
አለቃ ታዬ በተለይም ከአጼ ምኒልክ ጋር መገናኘታቸው የመጠቀ መንፈሳዊና አለማዊ ዕውቀታቸውን ከቤተ መንግስት እንዲደርስ ያደረገ፣ ለታላላቅ ሹመት እንዲታጩ መንገድ የከፈተ ነበር፤ ወደ አውሮፓ የማቅናት ዕድል የተፈጠረላቸውም በዚሁ አጋጣሚ ነበር። በዚህም አጼ ምኒልክ የጀርመን መንግስት በበርሊኑ የኦሬንታል ጥናት ተቋም ግዕዝና አማርኛ የሚያስተምር ምሁር እንዲልክላቸው በጠየቁት መሰረት አለቃ ታዬ ወደ ጀርመን እንዲሄዱ ሆነ።
ዳግማዊ አጼ ምኒልክ መንግስታቸውን ካጠናከሩ በኋላ ትኩረት አድርገው ይሰሩባቸው ከነበሩ ተግባራት አንዱ በተለያዩ ወቅቶች ከኢትዮጵያ ተዘርፈው ወደ አውሮፓ አገራት የተወሰዱ ጥንታዊ መጻህፍትና ቅርሶችን ማሰባሰብ ነበር። ይህን ለማድረግ ይመቻቸው ዘንድ ደግሞ የመዛግብቱን ዝርዝር እንዲሁም የሚገኙበትን ሁኔታ ማጥናት ቅድሚያ አደረጉ፤ አጼ ምኒልክ ይህን ተግባር ያስፈጽሙላቸው ዘንድ ለአለቃ ታዬ የሚከተለውን ደብዳቤ ላኩ ።
ሞአ አንበሳ ዘእምነገደ ይሁዳ ዳግማዊ ምኒልክ ሥዩመ እግዚአብሄር ንጉሠ ነገሥት ዘኢትዮጵያ
ይድረስ ከአለቃ ታዬ እንዴት ሰንብተሃል፤ እኔ እግዚአብሄር ይመስገን ደህና ነኝ፡፡ በጀርመን አገር ሁሉ ይልቁንም ላይፕሲ በምትባል ከተማ ብዙ የኢትዮጵያ አሉ ማለት ሰምቻለሁ፡፡ የእኛ አገር የሚጠቅሙትን ስም ስማቸውን በቶሎ ጽፈህ እንድታስታውቀኝ ይሁን፡፡ ሀምሌ 18 1,ቀን 1898 ዓመተ ምህረት፤ አዲስ አበባ ከተማ ተጻፈ፡፡

አለቃ ታዬም በታዘዙት መሰረት በጀርመንና ፈረንሳይ አገራት የሚገኙ ሰባ አንድ ገደማ የሚሆኑ ጥንታዊ መጻህፍትን ዝርዝር መዝግበው በደብዳቤ ለንጉሰ ነገስቱ አሳውቀዋል፡፡ በግላቸውም አንድ መቶ ሰላሳ ያህል በጀርመን ይገኙ የነበሩ ጥንታዊ የብራና መጻህፍትን ወደ አገር ቤት መልሰዋል ።
አለቃ ታዬ ወደ ኢትዮጵያ ሲመለሱ አጼ ምኒልክ ከልዩ ክብር ጋር ሹመት ሰጥተዋቸዋል፡፡ ብላቴን ጌታ ኀሩይ ወለደ ሥላሴ ‹‹የሕይወት ታሪክ››በተሰኘ መጽሐፋቸው ሁኔታውን ሲገልጹ፦
‹‹…… በጀርመን መንግስት ሦስት ዓመት ሙሉ ግእዝ ቋንቋ አስተምረው ኒሻን ተሸልመው ወደ ኢትዮጵያ ሲመለሱ አፄ ምኒልክም ኒሻን ሸልመው ያባታቸውን አገር ሰጥተው ወደ በጌምድር ሰደዱዋቸው።››
በበጌ ምድር በአስተዳዳሪነት የመሾማቸው ዜና እንደተሰማ በመሳፍንቱና መኳንንቱ ዘንድ ከፍተኛ ቁጣ አስነሳ። በዳግማዊ ምኒልክ የተሰጣቸውን ጉልት ገሚሱን በኃይል በመንጠቅ ቀሪውንም ለመጠቅለል ያሰቡት ደጃዝማች መሸሻ ወርቄ ሀይማኖትን ሰበብ አድርገው ተነሱባቸው። በጊዜውም የቤጌ ምድር ገዢ ለነበሩት ንጉሥ ወ/ጊዮርጊስ “….አለቃ ታዬ ሃይማኖቱ የንስጥሮስ ነው ይህንንም ሃይማኖት ለሕዝቡ ያስተምራል” ብለው ጻፉላቸው፤ ንጉሥ ወ/ጊዮርጊስም ለአለቃ ታዬ ይህንን የማስጠንቀቂያ ደብዳቤ ጻፉ፦
‹‹ይድረስ ለአለቃ ታዬ፣ እንደምን ሰንብተሃል? እኔ እግዚአብሄር ይመስገን ደህና ነኝ፡፡ ዝም ብለህ ተቀመጥ ሰንልህ እንደዚህ ያለ ትምህርት ከየት ያመጣኸው ነው?! ለምን ተጣላኝ እንዳትል!››
በ1903 ዓ.ም ኀዳር 24 ቀን ተጻፈ።
አለቃም ደብዳቤው እንደደረሳቸው ሃይማኖታቸው ኦርቶዶክስ ተዋህዶ መሆኑን፣ ያለ አግባብ ግፍ እንደተፈጸመባቸው ለንጉሥ ወ/ጊዮርጊስ በመግለጽ የተወሰደባቸውን እርስት እንዲያስመልሱላቸው ጠየቁ፤ ንጉሱም ደጃዝማች መሸሻን አስጠርተው የወሰዱባቸውን ጉልት ለአለቃ እንዲመልሱላቸው ፈረዱ፤ ሁኔታው ያልተዋጠላቸው ደጃዝማች መሸሻም ነገሩን ከረር አድርገው፤ ጉዳዩን በወቅቱ የበጌ ምድር ጳጳስ ወደነበሩት አቡነ ማቴዎስ አደረሱ፤ ጳጳሱም ሸንጎ ጠርተው ሃሳባቸውን እንዲያስረዱ አዘዙ፤ ደጃዝማች መሸሻም ይህን አሉ፦
……..ለሥዕልና ለመስቀል አይሰገድም፣ በሞቱ ቅዱሳን አማላጅነት አያምንም፣ ዝክርና ምፀዋት የሞተ ሰውን ሊያጸድቅ እንደማይችል ይናገራል፣ የልማድ ጾም ዋጋ እንደሌለው ይሰብካል፣ ቀናትን አያከብርም፤ ሃይማኖቱ ፀረ ማርያም ነውና ሀገር መግዛት አይገባውም፤ አይደለሁም ካለም ሥዕለ ማርያም ይምጣና ይስገድ…… በማለት ከሰሱ፡፡
ሥዕለ ማርያም መጥቶ አለቃ ታዬ እንዲሰግዱ ሲታዘዙ (በዘጸአት 22፤ 1-5 ያለውን ክፍል ጠቅሰው) ለሥዕል መስገድ እንደማይገባ በማብራራት ምላሽ ሰጡ። በቀረቡባቸው ክሶች ላይ ከፍ ያለ ክርክር ከተደረገ በኋላ አለቃ ታዬን ለመርታት የሚያስችል በቂ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ድጋፍ ባለመኖሩ ጳጳሱ ከባልደረቦቻቸውና ከመኳንንቱ ጋር መክረው ለወደፊቱ ይህን ትምህርት እንዳያስተምሩ ገስጸው ለቀቋቸው።
በአለቃ ታዬ መለቀቅ የተበሳጩት ካህናት በጊዜው የአፄ ምኒልክ ባለሙሉ ሥልጣን እንደራሴ ለነበሩት ለራስ ተሰማ ናደው በማመልከት ያለ ሕግ ወደ ወኅኒ ቤት እንዲገቡ አደረጉ፡፡ ከደጃዝማች ሙሉጌታ እና ከደጃዝማች ይገዙ ሀብቴ ጋር በቁም እስር እንዲቆዩ ተደረገ ፡፡
የአገር ባለውለታ የሆኑት አለቃ ታዬ የዳግማዊ አጼ ምኒልክ ህልፈትን ተከትሎ በነበራቸው የሀይማኖት አስተምህሮ ልዩነት ሰበብ ልፋታቸውና ድካማቸው አፈር እንዲበላው ተፈርዶበት፣ ክብር ሲገባቸው ዕጣ ፈንታቸው ግን እስርና ግዞት ሆኖ ብዙ ሲሰቃዩ ቆይዋል፤ ነገር ግን ወግ አጥባቂ ያሆኑት ልጅ ኢያሱ ወደ ንግስና መንበሩ ሲመጡ ይደርስባቸው የነበረው ጫናም ሆነ እስር ጋብ አለ፡፡ ከልጅ ኢያሱ በኋላ የመንግስት ስልጣኑን በያዙት አልጋ ወራሽ ተፈሪ መኮንን እና ንግስተ ነገስታት ዘውዲቱ የአስተዳደር ወቅት ደግሞ የተሻለ ነጻነት አግኝተው ነበር። በተለይ ተፈሪ መኮንን የተሻለ ግንዛቤና ዕውቀት ያላቸውን ኢትዮጵያዊያንን ወደ መንግስታቸው ስላቀረቡ አለቃ ታዬ በ1912 ዓ.ም የመንግስት አማካሪ ሆነው ተሾሙ፡፡
ከመንግሥት ኃላፊነት ተግባራቸው በተጓዳኝ የሥነ ጽሑፍ ሥራዎች ላይም ተሳትፎ የነበራቸው አለቃ ታዬ በተለይም ለአማርኛ ቋንቋና ስነ ጽሁፍ ዕድገት መሰረት ካኖሩ ፋና ወጊ ኢትዮጵያዊያን አንዱ ናቸው፤ በመንፈሳዊ፣ ታሪክ፣ የህይወት ታሪክ፣ ፍልስፍናና ስነ ምግባር ዘውግ የሚካተቱ በርካታ መጻህፍትንም አዘጋጅተዋል፡፡ ከሥራዎቻቸው መካከል፦
‹ስዕለ ኢየሱስ› (1886)፣ ‹ወንጌል ዘዮሀንስ› (1902)፣ ‹መዝሙረ ክርስቶስ፣ ወመልክዐ ኢየሱስ፣ ወመልክአ መድሃኔአለም›(1903) ‹የኢትዮጵያ ህዝብ ታሪክ› (1920)፣ ‹መጽሀፈ ሰዋሰው›፣ ‹ፀወነ ነፍስ›፣ ‹መዝገበ ቃላት› ተጠቃሽ ናቸው፡፡
በ1890 ዓ.ም ገደማ በኤርትራ፣ ምጽዋ ከተማ ለህትመት የበቃው መጽሐፈ ሰዋሰው የግዕዝ አቻ የአማርኛ ቃላት ፍቺን ጨምሮ የግዕዝ-አማርኛ ሰዋሰውን በአንድ ላይ ይዟል። ለረጅም ዘመናት የጽሁፍ ቋንቋ ሆኖ የቆየው ግዕዝ ቦታውን ለአማርኛ ቋንቋ ከለቀቀ በኋላ በግዕዘ ፊደላት የተከተቡ ጥንታዊያን መጻህፍትን ለመረዳት አስቸጋሪ ሆኖ ስለነበር መጽሀፈ ሰዋሰው ይህን ችግር በትልቁ ያቃለለ ነው።
በ1920 ዓ.ም በአስመራ ከተማ የታተመው የኢትዮጵያ ህዝብ ታሪክ አለቃ ታዬ በጀርመን አገር ቆይታቸው ወቅት የጻፉት እንደሆነ ይታመናል፡፡ መጽሐፉ ዳግማዊ ምኒልክ ስለኢትዮጵያ ታሪክ እንዲጽፉ ባዘዟቸው መሰረት የተጻፈ ሳይሆን እንዳልቀረ ብላቴን ጌታ ህሩይ ወልደስላሴ ‹የህይወት ታሪክ› በተሰኘው መጽሀፋቸው ጠቅሰዋል።
ሌላው የአለቃ ታዬ የስነ ጽሁፍ ትሩፋት ‹መዝገበ ቃላት› ይሰኛል፡፡ አንዳንድ የኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮችን የነቀፉበት ይህ ስራ ከባድ ውግዘት ያስከተለባቸው እንደሆነ ይነገራል፤ የህትመት ብርሃንም አላየም፡፡
‹ፀወነ ነፍስ› ጸሎትና መልካም ምግባርን የሚሰብክ፣ በተጨማሪም ድንግል ማርምን ክብር ያሳንሳል እያሉ ለሚኮንናቸው መልስ የሰጡበትም ጭምር ነው፡፡ በ182 ገጾች የተቀነበበው ይህ መጽሀፍ ‹ክብረ ድንግል› በሚለው አርዕስት ስር በ18 ገጾች ድንግል ማርያምን ያወድሳል።
አለቃ ታዬ ‹የጉዞ ማስታወሻ› የተሰኘች አነስተኛ ስራም አላቸው፡፡ ይዘቷም በአውሮፓ ጉዟቸው ባለፉባቸው አገራት እንዲሁም በጀርመን የተመለከቱትንና ያጋጠማቸውን የከተቡባት፣ በአውሮፓ አገራት የስልጣኔ ደረጃ የተሰማቸውን ስሜት፣ እንዲሁም ሀገራቸው ኢትዮጵያ ምን ያህል ወደ ኋላ እንደቀረች ትዝብታቸውን ያሰፈሩባት ናት።
አለቃ ታዬ አገር ወዳድ ኢትዮጵያዊ ናቸው፡፡ አገራቸው ከስልጣኔ ማማ እንድትወጣ ሳይታክቱ የተቻላቸውን ከማበርከት ቦዝነው አያውቁም፤ የኋላ ቀርነታችን ምንጩ በህዝባችን ውስጥ ስር ሰደው የኖሩት አጓጉል ባህሎችና ልማዶች፣ ደካማ የስራ ባህልና ለለውጥ ያለን ፍላጎት አናሳ መሆን እንደሆነ ይጠቅሳሉ። በተለይም በጀርመን ሳሉ መፍትሄ የሚሉትን ለንጉሰ ነገስት ዳግማዊ ምኒልክ ሳይታክቱ በደብዳቤ ያሳውቁ ነበር፤ ‹Empress Tayitu and Menilek› የተሰኘውና አለቃ ታዬ ከአጼ ምኒልክ ጋር የተለዋወጧቸውን ደብዳቤዎች ከያዘው መጽሀፍ አንዱ ደብዳቤ እንዲህ ይነበባል፦
‹‹…….የአዳም ልጆች ዓለሙን ሁሉ የፈጠረ አድልዎ የሌለበትን አንድ ልዑል እግዚአብሔር ነው፡፡ ላንዱ ወገን ሕዝብ ሙሉ ፣ላዱ ወገን ጎዶሎ ልብ አልፈጠረም፤በፍጥረቱም የአዳምን ልጆች ሁሉ አስተካክሎ እንደፈጠረ መጽሐፍ ቅዱስ ይነግረናል፤ እንዲህ ከሆነ ስለምን የአውሮፓና የእስያ ሰዎች ከአፍሪካ ክፍልም ጥቂቶች ብልሃተኞች ሲሆኑ እኛ ሀበሾች መጽሐፍ ቢማሩ ኮቸር ለቃሚ . . .ብርና ወርቅ ቢሠሩ ቀጥቃጭ ቡዳ እንጨት ቢሠራ አናጢ እንጨት ቆርቋሪ . . . ቆዳ ቢፍቅ ጥንበ በላ ፋቂ እየተባለ ለሥራው ሁሉ ስም እየተሰጠ ስለሚሰደብ የጥበብ ሥራ ከጊዜ እየቀዘቀዘ ጠፋ፤ ስለዚህ ጉዳይ ጃንሆይ አስበውበት እንዲህ ያለው ስድብ ሁሉ ባዋጅ እንዲከለከል . . . ሰዎች እንዲያከብሩ ቢያደርጉ . . . በሌላ መንግሥት ስምና ምልክት የተቀረጸ ገንዘብ ከመገበያየት በጃንሆይ መልክና ስም የተቀረጸበትን ገንዘብ እንዲወጣ ቢያደርጉ ነጻ መንግስትም ራሱንም የቻለ የተሟላ ይሆናል።››
አጼ ምኒልክም ይህን የአለቃ ታዬ ምክር ቸል ብለው አልተውትም፤ ይህ ደብዳቤ ከደረሳቸው ከአራት ወራት በኋላ የትምህርትን አስፋላጊነት እንዲሁም የሥራን ክቡርነት ያካተተውን አዋጅ አወጁ፤ዘመናዊ ትምህርት ቤቶችንም በአዲስ አበባና በሀረር ከተሞች አስገነቡ።
በዘርፈ ብዙ ዕውቀትና ክህሎት የሚደነቁት አለቃ ታዬ የነበራቸው ተራማጅ አስተሳሰብ እና የሃይማኖት አመለካከታቸው ከዘመኑ መኳንንትና መሳፍንት ጋር እንዳይስማሙ ያደረገ በመሆኑ ለአገራቸው መስራት የሚችሉበትን ዕድል ሳያገኙ ቀርተዋል። በእርግጥ ይህ በጣም የሚያስቆጭ ነው። ከአለቃ ታዬ ጋር አንድ ዘመን የሚጋራው ኢትዮጵያዊው ምሁር ገብረ ህይወት ባይከዳኝ ‹አጤ ምኒልክና ኢትዮጵያ› በተሰኘው መጽሃፉ ይህን ቁጭቱን ገልጾ ነበር፤ እንዲህ ሲል፦
‹‹……..እስከ ዛሬ ሰ,ድረስ ሳይወዱ ሩቅ አገር ተሰደው ወይም (ወደ ኢትዮጵያ) ከሚመጡ ፈረንጆች ጥቂት ተምረው ያገራቸውን መንግስት ሊጠቅሙ የሚፈልጉ ወንድሞቻችን ፕሮቴስታንት፣ ካቶሊክ፣ መናፍቃን የሌላ መንግስት ሰላዮች እየተባሉ ሲራቡ፣ ሲከሰሱም እናይ የለምን? የነዚያን መከረኞች ስም ስንት ብለን እንቁጠር? የሚከተሉት የሁለት ሰዎች ስም ግን እንዲወሱ የግድ ነው፡፡ እነሱም ከንቲባ ገብሩና አለቃ ታዬ ናቸው፡፡ ሶስት ኣመት ሙሉ አዲስ አበባ ላይ ስቀመጥ እንደነዚህ ሁለት ሰዎች አድርጎ መንግስቱን የሚወድ አላየሁም፡፡ ይህ ደግነታቸው ግን እስከዛሬ ድረስ አልታወቀላቸው ይመስለኛል፡፡ እጅግ ያሳዝናል፡፡ የነሱን ዕድል ያየ ሰው የኢትዮጵያ መንግስት ለወዳጁ አይጠቅምም ብሎ ተስፋ ይቆርጣልና፡፡››
መርስዔ ሀዘን ወልደቂርቆስ የ20ኛው ክ/ዘመን መባቻ በተሰኘው መጽሃፋቸው አለቃ ታዬ የፕሮቴስታንት ዕምነት ተከታይ አልነበሩም ቢሉም የዘመኑ መሳፍንትና መኳንንት በሚያናፍሱባቸው ወሬ ምክንያት አስከሬናቸው እንኳ ማረፊያ እንዲያጣ ሆኖ ተንገላቷል፡፡ ንግስተ ነገስታት ዘውዲቱ ጣልቃ ገብተው አስከሬናቸው በመካነ ስላሴ ቤተ ክርስቲያን እንዲያርፍ የሀይማኖት መሪዎቹን ቢጠይቁም አልሆነላቸውም ነበር፡፡ ሁኔታውን በቅርብ የሚያውቁት አለቃ ክንፈ የተባሉ ሰው በግል ማስታወሻቸው እንዲህ አስፍረዋል፡-
‹‹…..ነሀሴ 15 ሀሙስ ቀን የቡርስታንት ዋና ተከራካሪ የነበሩ የአለቃ ታዬ ሞቱ፤ ከስላሴ እንቅበር ቢሉ፣ ወገናችን አይደለምና አናስቀብርም አሉ፡፡ ከንግስትም ቃል ቢመጡ በጭካኔ እምቢ ብለው ከለከሉ፡፡ በኦቶሞቢል ወስደው ጉለሌ ከካቶሊክ መቃብር ቀበሯቸው፡፡››